خيلى فرق مىكند يعنى خيلى صافتر و لطيفتر است ولى به هر حال جسمانى است . بهشت جسمانى و روحانى نظر ديگر - كه البته اين نظر درست است - اين است كه جسمانى و روحانى بودن بهشت توأم با يكديگر است يعنى اينچنين نيست كه نعيمهاى آن عالم منحصراً جسمانى و يا منحصراً روحانى باشد . وقتى كه انسان در دنيا لذت و المش ، هم جسمانى است و هم روحانى ، به طريق اولى در آخرت نيز هم جسمانى است و هم روحانى ؛ و البته براى افرادى كه كامل هستند ، بهشت جسمانى در مقابل آن نعيمهاى روحانى ارزشى ندارد ، ولى اكثريت مردم ( حتى اكثريت صلحا ، متقين ، زهّاد ) به آن مقام نرسيده‌اند كه بهشت روحانى را درك كنند و براى آنها بهشت جسمانى ارزش نداشته باشد . اكثر مردم ، هم بهشت روحانى دارند و هم بهشت جسمانى ؛ در جهنم هم همين‌طور . اقليتى از مردم اهل نعيم روحانى هستند و اعتنايى به [ نعيم ] جسمانى ندارند و اقليتى هم فقط بهشت جسمانى دارند و از بهشت روحانى نصيبى ندارند . بحث ما اين بود كه به هر حال قطعاً ما بهشت جسمانى داريم يعنى نمىتوان آن را انكار و به شكلى تأويل كرد ؛ قابل تأويل نيست . بله ، اين قدر ما مىدانيم كه آنچه در آن عالم هست با آنچه در اين عالم هست در عين اينكه در جسمانى بودن شريكند تفاوتهاى زيادى با يكديگر دارند يعنى آن عالم عين عالم دنيا و طبيعت نيست ، اگر عين عالم دنيا و طبيعت مىبود مثل عالم طبيعت تكليف هم در آنجا بود ولى آنجا تكليف نيست به دليل اينكه امكان تكليف نيست ، امكان تغيير دادن وضع و حالت نيست ، به قول فلاسفه آنجا عالم قوّه نيست ، عالم فعليت محض است . در آنجا مثلًا توالد و تناسل نمىتواند وجود داشته باشد ؛ خوردن هست ولى خوردنِ آنجا با خوردنِ اينجا فرق مىكند . آن لذاتى كه از خوردن حاصل مىشود هست اما نه مثل خوردن اينجاست كه اين‌جور جذب و دفع باشد و در نتيجه مثلًا سلامت و بيمارى باشد . اين‌گونه چيزها نيست . آن نتيجه‌اى كه از اين امور پيدا مىشود يعنى لذت خوردن ، لذت آشاميدن ، لذت جنسى ، لذت مصاحبتها در آنجا وجود دارد ولى با تفاوتهايى كه با [ لذاتِ ] اينجا هست . البته ما تفاوتها را نمىتوانيم كاملًا درك كنيم . بايد بدانيم كه اين جنبه‌هاى جسمانى در آنجا وجود دارد و البته جنبه‌هاى روحانى هم به طريق اولى وجود دارد چون ما مىبينيم قرآن در بعضى موارد بعد از اينكه